خدمات آنالیز XRD

آنالیز XRD

آنالیز XRD یا پراش پرتو ایکس (X-Ray Diffraction) یکی از دقیق‌ترین روش‌های شناسایی ساختار بلوری مواد جامد است که بر پایه‌ی تعامل پرتوهای ایکس با آرایش منظم اتم‌ها در شبکه بلوری عمل می‌کند. در این روش، پرتوهای ایکس به نمونه تابیده می‌شوند و با اتم‌های آن برهم‌کنش می‌کنند.

نتیجه این برخورد، تولید الگوی پراش خاصی است که نشان‌دهنده‌ی نوع، فاز، و نظم فضایی کریستال است. هر ماده بلوری، الگوی پراش منحصربه‌فردی دارد و به همین دلیل، XRD ابزار اصلی در شناسایی ترکیب فازی، تعیین پارامترهای شبکه، بررسی میزان تبلور، و حتی شناسایی ناخالصی‌ها در نمونه‌های معدنی، فلزی، سرامیکی و پلیمری به شمار می‌آید. این آنالیز بدون نیاز به تخریب نمونه انجام می‌شود و در علوم مواد، زمین‌شناسی، مهندسی و شیمی تحلیلی کاربرد گسترده‌ای دارد.

شرایط خاص و نکات مهم آنالیز XRD

آنالیز XRD برای آنکه نتایج دقیق، قابل اعتماد و قابل تکرار ارائه دهد، نیازمند رعایت مجموعه‌ای از شرایط و تنظیمات تخصصی است. از آماده‌سازی مناسب نمونه تا تنظیم دقیق دستگاه، هر مرحله بر کیفیت الگوی پراش و شناسایی درست فازها تأثیر مستقیم دارد. عوامل محیطی، نوع منبع پرتو، زاویه تابش و حتی اندازه ذرات می‌توانند باعث تغییر در شدت و موقعیت پیک‌ها شوند. بنابراین، درک و کنترل این متغیرها برای متخصصان ضروری است تا از بروز خطاهای تحلیلی جلوگیری شود.

نکات مهم و شرایط خاص آنالیز XRD:

• نمونه باید به‌صورت یکنواخت و همگن آسیاب و پودر شود تا جهت‌گیری بلورین ایجاد نشود.
• سطح نمونه باید صاف و بدون رطوبت باشد تا تفرق ناخواسته پرتوها کاهش یابد.
• ضخامت نمونه باید به‌گونه‌ای تنظیم شود که پرتو ایکس از آن عبور نکند بلکه بازتاب یابد.
• انتخاب طول موج مناسب (معمولاً Cu Kα) بر اساس نوع ماده انجام شود.
• کنترل دقیق زاویه تابش (۲θ) و سرعت اسکن برای ثبت پیک‌های واضح الزامی است.
• تراز و کالیبراسیون منبع پرتو و آشکارساز پیش از هر تحلیل باید بررسی شود.
• در نمونه‌های حساس به حرارت یا تابش، از توان پایین‌تر یا محیط کنترل‌شده استفاده گردد.
• تحلیل داده‌ها باید با نرم‌افزارهای معتبر و بانک اطلاعاتی فازی (مانند PDF2 یا ICDD) انجام شود.

نحوه کار دستگاه XRD

دستگاه XRD با تاباندن پرتو ایکس به سطح نمونه و ثبت زاویه و شدت پرتوهای بازتاب‌شده کار می‌کند. وقتی پرتو ایکس به اتم‌های داخل شبکه بلوری برخورد می‌کند، بخشی از آن پراکنده می‌شود و اگر شرایط خاصی برقرار باشد، این پرتوهای پراکنده با هم تداخل سازنده پیدا می‌کنند و الگوی مشخصی از پیک‌ها را ایجاد می‌نمایند.

دستگاه با چرخاندن هم‌زمان منبع پرتو و آشکارساز در زوایای مختلف، شدت پرتوهای بازتابی را در برابر زاویه اندازه‌گیری می‌کند. نتیجه این فرآیند، یک نمودار پراش یا الگوی XRD است که هر پیک آن معرف فاصله بین صفحات بلوری در ساختار ماده است. این داده‌ها سپس با الگوهای مرجع مقایسه می‌شوند تا نوع فازها، ساختار کریستالی و پارامترهای شبکه مشخص گردد.

آنالیز XRD در دماهای بالا

آنالیز XRD در دماهای بالا یا High-Temperature XRD روشی پیشرفته برای بررسی تغییرات ساختار بلوری مواد در شرایط حرارتی مختلف است. در این نوع آزمایش، نمونه درون محفظه‌ای با قابلیت کنترل دقیق دما قرار می‌گیرد و در حالی‌که به‌صورت پیوسته گرم یا سرد می‌شود، الگوهای پراش پرتو ایکس در فواصل زمانی مشخص ثبت می‌گردند. این فرآیند امکان مطالعه تحولات فازی، تغییرات شبکه بلوری، انبساط حرارتی، تبلور مجدد یا تجزیه فازها را در لحظه فراهم می‌سازد. با تحلیل این داده‌ها می‌توان رفتار حرارتی مواد را در دماهای بالا مانند ۱۰۰۰ تا ۱۶۰۰ درجه سانتی‌گراد بررسی کرد و پایداری ساختاری آن‌ها را سنجید.

آنالیز تعیین تنش پسماند

آنالیز تعیین تنش پسماند (Residual Stress Analysis) روشی تخصصی برای اندازه‌گیری تنش‌های باقی‌مانده درون مواد پس از فرآیندهای تولید، شکل‌دهی یا عملیات حرارتی است. این تنش‌ها که بدون وجود بار خارجی در ساختار باقی می‌مانند، می‌توانند بر استحکام، مقاومت به خستگی، و عمر قطعه تأثیر مستقیم داشته باشند. یکی از دقیق‌ترین روش‌ها برای بررسی این تنش‌ها، استفاده از پراش پرتو ایکس (XRD) است. در این روش، با اندازه‌گیری تغییرات زاویه پراش در صفحات بلوری ماده، میزان کرنش شبکه‌ای محاسبه شده و از آن مقدار تنش پسماند استخراج می‌شود.

نتایج تفسیر آنالیزهای XRD

نتایج حاصل از آنالیز XRD پس از پردازش و تفسیر، اطلاعات بسیار دقیقی از ساختار درونی مواد ارائه می‌دهند. از طریق الگوی پراش به‌دست‌آمده، می‌توان فازهای مختلف موجود در نمونه را شناسایی کرد و درصد نسبی هر فاز را برآورد نمود. موقعیت پیک‌ها در نمودار بیانگر فواصل بین صفحات بلوری (d-spacing) و در نتیجه نوع ساختار کریستالی است، در حالی که شدت آن‌ها نشان‌دهنده جهت‌گیری بلورها یا میزان بلورینگی ماده است.

علاوه بر این، از پهنای پیک‌ها می‌توان اندازه دانه‌های بلوری را با استفاده از معادله شرر (Scherrer) تخمین زد و در برخی موارد تنش‌های درون‌بلوری یا نقص‌های شبکه‌ای را نیز تحلیل کرد. به‌طور کلی، تفسیر نتایج XRD امکان بررسی خلوص فازی، تغییرات ساختاری پس از عملیات حرارتی، و تشخیص آلودگی‌ها یا ترکیبات جدید را فراهم می‌سازد و یکی از پایه‌های اصلی در کنترل کیفیت و تحقیق و توسعه مواد مهندسی محسوب می‌شود.

توانایی‌های دستگاه آنالیز XRD

دستگاه آنالیز XRD از جمله تجهیزات پیشرفته و چندمنظوره در علم مواد است که توانایی بررسی ساختار درونی مواد را با دقتی بالا و بدون نیاز به تخریب نمونه فراهم می‌کند. این دستگاه با اندازه‌گیری نحوه پراش پرتو ایکس از شبکه بلوری، قادر است اطلاعات متنوعی درباره ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی ماده ارائه دهد. از کنترل کیفیت خطوط تولید تا تحلیل ترکیبات پیچیده در پژوهش‌های دانشگاهی، XRD یکی از ابزارهای کلیدی در شناخت مواد محسوب می‌شود.

توانایی‌های اصلی دستگاه XRD:

• شناسایی فازهای بلوری و تعیین نوع ساختار کریستالی مواد
• اندازه‌گیری فواصل بین صفحات بلوری (d-spacing) و محاسبه پارامترهای شبکه
• تعیین اندازه متوسط بلورک‌ها (crystallite size) با استفاده از معادله شرر
• بررسی میزان بلورینگی و تشخیص حضور بخش‌های آمورف در نمونه
• شناسایی ناخالصی‌ها یا آلودگی‌های ساختاری در ترکیبات صنعتی و معدنی
• تحلیل تنش‌های پسماند و کرنش‌های درونی در مواد پس از عملیات حرارتی یا مکانیکی
• مقایسه تغییرات ساختاری در اثر دما، فشار یا ترکیب شیمیایی
• بررسی جهت‌گیری ترجیحی (preferred orientation) در فیلم‌ها و پوشش‌های نازک

آزمون XRD

آنالیز XRD (پراش پرتو ایکس) یکی از روش‌های مهم در شناسایی فازها و ترکیبات مواد است. این تکنیک با استفاده از پرتوهای ایکس کوتاه‌موج، ساختارهای اتمی مواد را مطالعه می‌کند. از طریق بررسی الگوهای پراش، اطلاعاتی مانند ساختار بلوری، اندازه دانه، فواصل اتمی و عیوب کریستالی به دست می‌آید.

تاریخچه آنالیز XRD یا پراش اشعه X

پراش پرتو ایکس (XRD) با کشف ماکس فون لاو در سال ۱۹۱۲ آغاز شد. او نشان داد که مواد کریستالی مانند یک شبکه پراش سه‌بعدی برای اشعه ایکس عمل می‌کنند. امروزه این روش به‌عنوان یک ابزار استاندارد برای مطالعه ساختارهای بلوری و فاصله اتمی استفاده می‌شود.

اصول آنالیز XRD یا پراش اشعه X

آنالیز XRD بر پایه قانون براگ استوار است که رابطه‌ای میان طول موج اشعه ایکس، زاویه پراش و فاصله بین صفحات کریستالی برقرار می‌کند. فرمول nλ = 2d sin θ نشان می‌دهد که زمانی پرتوهای ایکس با نمونه برخورد می‌کنند، در شرایط خاصی دچار تداخل ساختاری شده و الگوی پراش ایجاد می‌کنند.

کاربردهای آنالیز XRD یا پراش اشعه X

آنالیز XRD ابزاری قدرتمند برای شناسایی و بررسی مواد کریستالی است که در علوم زمین‌شناسی، محیط زیست و مهندسی کاربرد فراوانی دارد. این تکنیک به دانشمندان اجازه می‌دهد تا ساختار داخلی مواد را با دقت بالا تحلیل کنند. از جمله مهم‌ترین کاربردهای آن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• شناسایی مواد معدنی ناشناخته و ذرات ریزدانه مانند خاک رس.
• اندازه‌گیری خلوص مواد و تعیین ابعاد سلول واحد کریستال.
• بررسی خصوصیات عمومی مواد کریستالی و تعیین ساختار آن‌ها با روش ریتولد.
• تجزیه و تحلیل کمی مواد معدنی و اندازه‌گیری اندازه ذرات با رابطه شرر.
• بررسی فیلم‌های نازک شامل ضخامت، زبری، چگالی و عدم تطابق شبکه با بستر.
• اندازه‌گیری بافت مواد و جهت‌گیری دانه‌ها در نمونه‌های چندبلوری.

نقاط ضعف و قوت آنالیز XRD یا پراش اشعه X

آنالیز XRD با بهره‌گیری از تداخل پرتوهای ایکس با ساختار کریستالی مواد، اطلاعات دقیقی از ترکیب و ساختار داخلی نمونه ارائه می‌دهد. اگرچه این روش کاربردهای گسترده‌ای دارد، اما دارای محدودیت‌هایی نیز هست که در ادامه به مزایا و معایب آن اشاره می‌شود.

مزایای آنالیز XRD عبارتند از:

• سرعت و دقت: ارائه نتایج سریع و قابل اعتماد برای شناسایی مواد نامعلوم.
• آماده‌سازی ساده: نیاز به فرآیندهای پیچیده یا طولانی برای آماده‌سازی نمونه نیست.
• دسترسی آسان: دستگاه‌های آنالیز XRD در بسیاری از آزمایشگاه‌های تحقیقاتی و صنعتی موجود هستند.
• تفسیر آسان: الگوهای پراش حاصل معمولاً به راحتی قابل تحلیل و مقایسه با پایگاه‌های داده استاندارد هستند.

در کنار مزایایی که ذکر کردیم، این آزمون محدودیت‌هایی نیز دارد که عبارتند از:

• محدودیت در مواد ناهمگن: این روش برای مواد تک‌فاز یا همگن کارایی بهتری دارد و در مواد پیچیده چندفاز ممکن است با چالش مواجه شود.
• نیاز به مرجع برای ترکیبات آلی: شناسایی دقیق ترکیبات آلی اغلب نیازمند مقایسه با استانداردهای مشخص است.
• حجم نمونه: معمولاً به مقادیری از ماده (حدود یک گرم) نیاز دارد و نمونه‌های پودری بهترین نتیجه را می‌دهند.
• هم‌پوشانی پیک‌ها: در برخی موارد، هم‌پوشانی پیک‌های طیفی می‌تواند تفسیر نتایج را دشوار کند و نیاز به تحلیل‌گر خبره داشته باشد.

اساس روش آنالیز XRD

آنالیز XRD بر پایه تولید پرتوهای ایکس در لوله مخصوص انجام می‌شود. این پرتوها به نمونه برخورد کرده و پراکنده می‌شوند که زاویه پراش نقش مهمی دارد. سیستم شامل سه بخش اصلی است: لوله اشعه ایکس، نگهدارنده نمونه و دتکتور. با گرم کردن رشته‌ها، الکترون‌ها تولید شده و با اعمال ولتاژ بالا به سمت هدف شتاب می‌گیرند. برخورد این الکترون‌ها با هدف، منجر به تولید طیف‌های مشخص پرتونگاری می‌شود.

اجزاء دستگاه پراش اشعه ایکس XRD

دستگاه XRD از سه بخش اصلی تشکیل شده که هر کدام نقش مهمی در فرآیند پراش دارند. این بخش‌ها به ترتیب عبارتند از:

• لوله اشعه ایکس: منبع تولید پرتوهای ایکس است که با شتاب دادن الکترون‌ها به هدف فلزی، پرتوهای لازم را ایجاد می‌کند.
• استیج (Stage): جایگاه قرارگیری نمونه است که امکان چرخش نمونه (به‌ویژه در نمونه‌های پودری) را فراهم می‌سازد تا تمام جهت‌گیری‌های بلوری در معرض پرتو قرار گیرند.
• آشکارساز (Detector): قطعه‌ای نیمه‌رسانا است که شدت پرتوهای پراکنده‌شده از نمونه را دریافت کرده و آن را به سیگنال الکتریکی تبدیل می‌سازد تا پردازش داده‌ها امکان‌پذیر شود.

شناسایی مواد به کمک پراش اشعه ایکس

آنالیز XRD روشی قدرتمند برای شناسایی فازهای کریستالی و تعیین ساختار داخلی مواد است. این تکنیک امکان اندازه‌گیری دقیق فواصل بین صفحات بلوری و استخراج پارامترهای مهمی مانند ثابت شبکه، هندسه شبکه، اندازه و جهت‌گیری کریستال‌ها و حتی بررسی عیوب ساختاری را فراهم می‌کند.

با تحلیل الگوهای پراش، می‌توان به اطلاعات ارزشمندی درباره ترکیب و ویژگی‌های بلوری مواد دست یافت که در تحقیقات علمی و صنعتی کاربرد گسترده‌ای دارد.

توانایی‌های آنالیز XRD

آنالیز XRD با بهره‌گیری از پرتوهای ایکس، اطلاعات دقیقی از ساختار داخلی مواد ارائه می‌دهد. از جمله قابلیت‌های آن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• شناسایی کانی‌های معدنی و تعیین فازهای مختلف در مواد.
• بررسی ساختار فولادها، از جمله اندازه دانه‌ها و نوع فازهای تشکیل‌دهنده.
• آنالیز آلیاژهای غیر آهنی و تشخیص ترکیبات موجود در آن‌ها.
• اندازه‌گیری دقیق فواصل بین صفحات کریستالی در مواد.
• بررسی فاز لایه‌های نازک و تعیین فاصله صفحات در مواد ورقه‌ای مانند گرافن، اکسید گرافن و خاک رس.

مشخصات فنی دستگاه آنالیز XRD

دستگاه XRD، یا دستگاه پراش اشعه ایکس، از ابزارهای موثر در آزمایشگاه‌ها برای بررسی ساختار کریستالی مواد است. این روش غیرمخرب، به‌طور مستقیم نوع فازها و ساختار بلوری مواد را تعیین می‌کند. با استفاده از این دستگاه، می‌توان اطلاعات دقیقی درباره‌ی فواصل اتمی، اندازه دانه‌ها، و جهت‌گیری بلورها به دست آورد.

انواع آنالیز XRD

انواع مختلف آنالیز XRD بسته به نوع نمونه و هدف آزمایش متفاوت است. مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

• XRD پودری (Powder XRD): رایج‌ترین نوع برای شناسایی فازهای کریستالی در نمونه‌های پودری یا چندبلوری.
• XRD تک‌بلوری (Single-Crystal XRD): برای تعیین دقیق ساختار اتمی و هندسه دقیق مولکول‌ها در یک بلور واحد.
• XRD لایه نازک (Thin Film XRD): برای بررسی ساختار، ضخامت و کیفیت فیلم‌های نازک روی زیرلایه‌ها.
• XRD زاویه کوچک (SAXS/WAXS): برای مطالعه ساختارهای نانومتری، فواصل بزرگ‌تر و مورفولوژی مواد.
• XRD بازتابی (Grazing Incidence XRD GIXRD): ویژه نمونه‌های لایه نازک که پرتو با زاویه بسیار کم (گریزینگ) به سطح می‌تابد تا عمق نفوذ کاهش یابد.
• XRD در دما یا فشار بالا: برای مطالعه تغییرات ساختاری مواد تحت شرایط محیطی خاص.

تفسیر و خدمات آنالیز XRD

در این روش، طیف پراش نمونه با پایگاه‌های داده مرجع (مانند ICSD) مقایسه خواهد شد تا ترکیب و فرمول شیمیایی مواد شناسایی شود. همچنین، با کمک قانون براگ، فواصل بین صفحات بلوری و ابعاد سلول واحد محاسبه می‌گردد. امکان محاسبه FWHM برای تعیین اندازه کریستالیت‌ها از طریق رابطه شرر نیز فراهم است.

دستگاه مورد استفاده، اسکن‌هایی در بازه ۵ تا ۱۳۰ درجه امکان‌پذیر است. تنظیمات پیش‌فرض آزمایشگاه شامل اندازه گام ۰/۰۵ درجه و زمان هر گام ۱ ثانیه در بازه ۱۰ تا ۸۰ درجه می‌باشد. در صورت نیاز به دقت بالاتر با گام‌های کوچک‌تر (مانند ۰/۰۰۳) یا تغییرات دیگر، می‌توان در فرم درخواست قید کرد.

شرایط خاص و نکات مهم آنالیز XRD

آنالیز XRD معمولاً در بازه ۱۰ تا ۸۰ درجه انجام می‌شود، اما برای زاویه کم (۰/۸ تا ۱۰ درجه) باید پیش‌تر درخواست شود. رعایت نکات زیر برای نتیجه‌گیری دقیق ضروری است:

• نمونه‌های ورقه‌ای یا قطعات باید سطح صاف داشته باشند و پشت آن‌ها علامت‌گذاری شود.
• گزارش پیش‌فرض فقط طیف خام است؛ برای تحلیل فازها باید سرویس جداگانه انتخاب شود.
• تحلیل‌های تکمیلی مانند اندازه کریستالیت فقط برای فاز غالب و با هزینه اضافی برای سایر فازها ارائه می‌شود.
• مدهای خاص مانند زاویه کم یا گریزینگ، زمان پاسخ‌دهی را به ۲-۳ هفته افزایش می‌دهند.
• برای زاویه کم حداقل ۱ گرم نمونه نیاز است و اگر هر دو حالت را درخواست کنید، باید دو نمونه مجزا ارسال کنید.
• نمونه‌های پودری حتماً باید سایز ذرات زیر ۷۰ میکرون و کاملاً همگن باشند.

روش‌ اندازه‌گیری کیفی در آنالیز XRD

آنالیز کیفی در روش XRD بر اساس شناسایی پیک‌های موجود در الگوی پراش انجام می‌شود. هر ماده کریستالی دارای پیک‌هایی با موقعیت‌های زاویه‌ای و شدت‌های مشخص و‌ منحصربه‌فرد است. با بررسی محور افقی (موقعیت پیک‌ها) و محور عمودی (شدت پراش)، می‌توان فازهای کریستالی موجود در نمونه را شناسایی کرد.

روش‌های اندازه‌گیری کمی در آنالیز XRD

آنالیز کمی و نیمه‌کمی XRD فراتر از شناسایی فازها، اطلاعات دقیق‌تری از ساختار مواد ارائه می‌دهد. با این روش، می‌توان پارامترهای یونیت سل، فواصل بین صفحات کریستالی و درصد فازهای تشکیل‌دهنده را محاسبه کرد.

همچنین، اندازه کریستالیت‌ها، میکروکرنش و جهت‌گیری دانه‌ها (بافت) قابل تحلیل هستند. برای دستیابی به نتایج دقیق در این موارد، انجام یک فازیابی کیفی کامل و دقیق از پیش‌نیازهای ضروری است. این تحلیل‌ها با استفاده از نرم‌افزارهای تخصصی و مدل‌های ریاضی پیچیده انجام می‌شوند و به درک عمیق‌تری از ویژگی‌های میکروسکوپی و فیزیکی مواد کمک بسیاری می‌کنند.

هزینه و دقت آنالیز XRD

دیجی شیمی سرویس، آنالیز XRD را با بالاترین کیفیت و سرعت انجام می‌دهد. تجهیزات ما به‌طور هفتگی کالیبره می‌شوند تا نتایج دقیق باشند. تنظیمات استاندارد شامل زاویه ۱۰ تا ۸۰ درجه، گام ۰/۰۵ درجه و زمان ۱ ثانیه است. توجه داشته باشید که تغییرات در این پارامترها ممکن است بر تعرفه نهایی تأثیر بگذارد.

سخن پایانی

آنالیز XRD یکی از بنیادی‌ترین و دقیق‌ترین روش‌های شناسایی ساختار بلوری مواد است که با بررسی پراش پرتو ایکس از صفحات اتمی، تصویری شفاف از نظم درونی و ترکیب فازی ماده ارائه می‌دهد. این روش بدون نیاز به تخریب نمونه، قادر است اطلاعاتی نظیر نوع فازها، اندازه کریستال‌ها، میزان بلورینگی و حتی تنش‌های درونی را آشکار کند.

دقت نتایج تا حد زیادی وابسته به آماده‌سازی صحیح نمونه، کالیبراسیون دقیق دستگاه و تحلیل نرم‌افزاری درست داده‌هاست. امروزه XRD نه‌تنها در پژوهش‌های علمی بلکه در صنایع فلزات، سرامیک، سیمان، نانو‌مواد و کنترل کیفیت تولید نقشی کلیدی دارد و به‌عنوان یکی از ابزارهای استاندارد برای مطالعه ساختار مواد در سطح اتمی شناخته می‌شود.

سوالات متداول

تفاوت آنالیز XRD کیفی و کمی چیست؟

آنالیز کیفی فقط نوع فازهای موجود را شناسایی می‌کند، اما آنالیز کمی درصد ترکیبات، اندازه دانه‌ها و پارامترهای ساختاری دقیق را محاسبه می‌نماید.

چرا نمونه‌ها برای آنالیز XRD باید زیر ۷۰ میکرون و همگن باشند؟

ذرات درشت یا غیرهمگن باعث آرایش جهت‌دار بلورها (Preferred Orientation) شده و شدت پیک‌ها را مخدوش می‌کنند که منجر به خطا در شناسایی و محاسبات می‌شود.

پیامد درخواست آنالیز XRD در بازه‌های غیراستاندارد چیست؟

انجام آنالیز در مدهای خاص مانند زاویه کم، زمان پاسخ‌دهی را به ۲-۳ هفته افزایش داده و هزینه خدمات را به دلیل تنظیمات پیچیده‌تر بالا می‌برد.

آنالیز XRD چیست و چه کاربردی دارد؟

آنالیز XRD یا پراش پرتو ایکس، یک روش دقیق برای شناسایی ساختار بلوری مواد جامد است. این روش با تاباندن پرتو ایکس به نمونه و تحلیل الگوی پراش ایجاد شده، اطلاعاتی مانند نوع فاز بلوری، پارامترهای شبکه و میزان تبلور را مشخص می‌کند. XRD در علوم مواد، زمین‌شناسی، مهندسی و شیمی برای شناسایی ترکیبات، فازها و ناخالصی‌ها کاربرد دارد و یک روش غیرمخرب است.

دستگاه XRD چگونه کار می‌کند؟

دستگاه XRD با تاباندن پرتو ایکس به نمونه‌ای که به صورت پودر و همگن آماده شده است، کار می‌کند. پرتوها پس از برخورد با صفحات منظم اتمی در ساختار بلوری، در زوایای خاصی بازتاب و پراکنده می‌شوند. آشکارساز دستگاه، شدت این پرتوهای پراکنده را در زوایای مختلف (2θ) ثبت می‌کند. نتیجه، یک نمودار پراش است که هر پیک در آن، مانند اثر انگشت، به یک فاز بلوری خاص تعلق دارد.

چه اطلاعاتی از نتایج آنالیز XRD به دست می‌آید؟

تفسیر نتایج XRD اطلاعات دقیقی از ساختار ماده ارائه می‌دهد. مهم‌ترین این اطلاعات عبارتند از:

• شناسایی فازهای بلوری: تشخیص نوع ترکیبات موجود در نمونه.

• اندازه کریستالیت: تخمین اندازه دانه‌های بلوری با استفاده از پهنای پیک‌ها (معادله شرر).

• میزان بلورینگی: تعیین درصد بخش‌های بلوری نسبت به بخش‌های بی‌شکل (آمورف).

• تنش پسماند: اندازه‌گیری تنش‌های داخلی باقی‌مانده در ماده.

• پارامترهای شبکه: محاسبه فواصل بین صفحات اتمی.

شرایط آماده‌سازی نمونه برای آنالیز XRD چیست؟

برای دستیابی به نتایج دقیق، نمونه باید به درستی آماده شود. نمونه باید به صورت پودری کاملاً همگن و یکنواخت آسیاب شود تا از جهت‌گیری ترجیحی بلورها جلوگیری گردد. سطح نمونه باید کاملاً صاف و عاری از رطوبت باشد. ضخامت نمونه نیز باید به اندازه‌ای باشد که پرتو ایکس از آن عبور نکند.

باید آنالیز نرمال ثبت درخواست کنم یا low angle؟

اکثر پیک های مشخصه مواد معدنی در زوایای بالاتر از ۱۰ درجه مشاهده می شود پس به صورت کلی آنالیز نرمال در گام اول باید در نظر گرفته شود. با این حال مواد پلیمری و زیستی دارای پیک هایی در زوایای پایین هستند که برای آنها آنالیز low angle (عموما همراه با نرمال) مناسب است.